Naar de inhoud

Hayway

Actualiteit

Machtsmisbruik: oorzaken, gevolgen en mogelijke stappen begrijpen

De term ‘machtsmisbruik’ omvat verschillende juridische situaties, afhankelijk van de vraag of het gaat om een overheidsfunctionaris, een bedrijfsbestuurder of een relatie van…

Cadre supérieur en position dominante face à une employée intimidée dans un bureau d'entreprise, illustrant l'abus de pouvoir en milieu professionnel

De term ‘machtsmisbruik’ omvat verschillende juridische situaties, afhankelijk van de vraag of het gaat om een ambtenaar, een bedrijfsbestuurder of een arbeidsrelatie tussen collega’s. In het Franse recht bestaat er geen algemeen strafbaar feit met die naam: het Wetboek van Strafrecht bestraft machtsmisbruik door iemand die met openbaar gezag is bekleed (artikelen 432-1 en volgende), terwijl het Wetboek van Koophandel misbruik van bevoegdheden door een bestuurder sanctioneert.

Op de werkvloer gelden de preventie- en reactieverplichtingen van de werkgever ook wanneer de feiten worden toegeschreven aan een collega of een klant, en niet alleen aan een leidinggevende.

Machtsmisbruik op het werk: wanneer de dader geen leidinggevende is

De meeste artikelen over dit onderwerp beperken machtsmisbruik tot de klassieke gezagsverhouding tussen een manager en een ondergeschikte. Dat beeld is onvolledig. Een melding van pesterijen of ongepaste druk kan leiden tot aansprakelijkheid van de werkgever, ook als de vermoedelijke dader een collega of klant is. De werkgever blijft verplicht de lichamelijke en geestelijke gezondheid van zijn werknemers te beschermen, ongeacht de positie van de persoon over wie de melding gaat.

In de praktijk zijn er twee problemen. Ten eerste aarzelt de werknemer die slachtoffer is vaak om de feiten te melden wanneer de dader op hetzelfde hiërarchische niveau zit, omdat hij niet weet bij wie hij terechtkan. Ten tweede kan de werkgever geneigd zijn de situatie te bagatelliseren als er geen formele gezagsverhouding bestaat.

Om machtsmisbruik volgens het Wetboek van Strafrecht te verduidelijken, moet onderscheid worden gemaakt tussen de strikte strafrechtelijke kwalificatie (voorbehouden aan ambtenaren en bestuurders) en het ruimere kader van het arbeidsrecht, waarin geen hiërarchische verhouding vereist is om het bedrijf aansprakelijk te stellen.

De Défenseur des droits adviseert om binnen uiterlijk twee maanden na de melding een intern onderzoek in te stellen. Dit advies is een praktische richtlijn en geen algemene wettelijke verplichting. Een werkgever die passief blijft, loopt echter het risico bij de arbeidsrechter aansprakelijk te worden gehouden.

Gestreste vrouw die aan haar keukentafel officiële documenten bekijkt, als symbool voor de persoonlijke gevolgen van machtsmisbruik

Herhaling van hetzelfde gedrag en kwalificatie als pesterijen

Een juridisch punt dat vaak verkeerd wordt begrepen, betreft de aard van het verweten gedrag. Het gedrag hoeft niet van verschillende aard te zijn om als herhaald te kunnen worden aangemerkt in de zin van pesterijen. Herhaalde kleinerende opmerkingen van hetzelfde type, systematische uitsluiting of herhaaldelijk afnemen van verantwoordelijkheden kunnen volstaan.

Volgens recente rechtspraak moeten de feiten in hun geheel worden beoordeeld, waarbij ook rekening wordt gehouden met eventuele medische stukken die de werknemer overlegt. Door deze integrale benadering kan de werkgever niet elk feit afzonderlijk betwisten om de ernst ervan te bagatelliseren. Dit betekent niet dat in elke situatie automatisch sprake is van pesterijen, maar wel dat de rechter het geheel aan aanwijzingen moet meewegen in plaats van elk incident afzonderlijk te beoordelen.

Wat deze benadering concreet verandert

Voor de werknemer betekent dit dat een gedetailleerd logboek, ook als daarin ogenschijnlijk kleine en soortgelijke incidenten worden beschreven, als bewijs kan worden aanvaard. Een medische verklaring waaruit blijkt dat de werknemer door de arbeidsomstandigheden angst- of depressieve klachten heeft, versterkt de onderbouwing.

Voor de werkgever betekent dit dat passiviteit bij herhaalde meldingen over hetzelfde soort gedrag niet langer kan worden gerechtvaardigd met het argument dat het om alledaagse zaken gaat.

Bescherming van klokkenluiders: de wet van 2022 en de gevolgen daarvan

De angst voor represailles weerhoudt veel mensen ervan om een melding te doen. De wet-Waserman van 2022 heeft de beschermde status van klokkenluiders versterkt, maar één vraag bleef open: geldt deze bescherming ook voor meldingen die vóór de inwerkingtreding van de wet zijn gedaan?

De bescherming geldt ook voor eerdere meldingen als de represaillemaatregel is genomen na de inwerkingtreding van de wet van 2022. Deze uitleg in de rechtspraak heeft concrete gevolgen: een werknemer die in 2021 feiten heeft gemeld en na 2022 wordt ontslagen of gedegradeerd, kan zich beroepen op de huidige beschermingsregeling.

Het praktische belang van dit onderscheid is dat de datum van de oorspronkelijke melding en die van elke latere nadelige maatregel afzonderlijk worden vastgelegd. Een sterk dossier is gebaseerd op deze chronologie.

Veelvoorkomende represailles na een melding

  • Een overplaatsing zonder objectieve rechtvaardiging, binnen enkele weken na de melding
  • Uitsluiting van projecten of vergaderingen waaraan de werknemer gewoonlijk deelnam, zonder schriftelijke toelichting
  • Een lagere beoordeling terwijl de doelstellingen zijn behaald, met een verdacht tijdsverloop ten opzichte van de melding
  • Het niet verlengen van een contract of het schrappen van een discretionaire bonus in een context waarin represailles zijn gedocumenteerd

Elk van deze maatregelen kan op zichzelf binnen de normale managementbevoegdheid lijken te vallen. Het is de samenloop met de melding die de rechter in staat stelt te beoordelen of er mogelijk sprake is van vergelding.

Vastberaden advocate die een dossier bekijkt in de gang van een gerechtsgebouw, als symbool voor juridische stappen tegen machtsmisbruik

Rechtsmiddelen en procedures: kies de juiste route voor de situatie

De keuze van het rechtsmiddel hangt af van de positie van de dader en de aard van de feiten. Er zijn drie belangrijke mogelijkheden:

  • Het beroep wegens machtsoverschrijding bij de bestuursrechter is gericht tegen besluiten van een overheidsinstantie die haar bevoegdheden overschrijdt of haar bevoegdheden aanwendt voor een ander doel dan het algemeen belang. Dit beroep heeft niet automatisch schorsende werking: het bestreden besluit blijft van kracht totdat de rechter het vernietigt
  • De strafrechtelijke route (artikelen 432-1 en volgende van het Wetboek van Strafrecht) betreft machtsmisbruik door personen die met openbaar gezag zijn bekleed, bij de uitoefening van hun functie. Een werknemer in de privésector valt hier niet onder, behalve in zeer specifieke gevallen
  • Een zaak aanhangig maken bij de conseil de prud’hommes (de Franse arbeidsrechter) blijft de belangrijkste route voor werknemers die op het werk te maken krijgen met pesterijen of ongepaste druk, ongeacht of de dader een leidinggevende, collega of derde is die binnen het bedrijf actief is

In het bestuursrecht kan met een verzoek om schorsing de uitvoering van een besluit voorlopig worden stilgelegd, mits de verzoeker de spoedeisendheid en ernstige twijfel over de rechtmatigheid van het besluit aantoont. Deze versnelde procedure is vaak een nuttige eerste stap bij een betwist bestuursbesluit.

Een werknemer die twijfelt tussen verschillende routes doet er goed aan een advocaat te raadplegen voordat hij aangifte doet of een verzoekschrift indient. De juiste juridische kwalificatie bepaalt welke rechter bevoegd is en welke termijnen gelden. De verkeerde route kiezen betekent niet dat de rechten definitief verloren gaan, maar kan de procedure wel met enkele maanden verlengen.

Tot slot is het goed om te bedenken dat de bewijslast per soort procedure verschilt. Bij een zaak over pesterijen bij de arbeidsrechter draagt de werknemer feiten aan die het bestaan van pesterijen aannemelijk maken. Vervolgens moet de werkgever bewijzen dat het verweten gedrag op objectieve gronden berust. Deze aangepaste bewijslast biedt daadwerkelijke bescherming, mits vanaf de eerste incidenten een feitelijk dossier is opgebouwd.

Machtsmisbruik: oorzaken, gevolgen en mogelijke stappen begrijpen